Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü

 

Sözlük'te       
BSTS ile birlikte 




  Türk Dil Kurumu, Türkçedeki Batı kökenli alıntıların sözlüğünü hazırlayarak 12 Temmuz 2007 gününden itibaren kullanımınıza sunmaktadır.

  Bu sözlük, Türkçedeki Batı kökenli sözlere karşılıklar bulma ve önerme çalışması değildir. Yabancı kökenli sözlere karşılık bulma, Kurumumuzun bir başka çalışma alanıdır ve bu konudaki çalışmalarımız ayrıca yürütülmektedir. Bu sözlükte, edebî eserlerimizde kullanılan sözler, anlamlarıyla ve örnekleriyle birlikte verilmektedir.

  Sözlüğün adındaki Batı kavramı, coğrafi bir bölge olarak ele alınmamıştır. Türk tarihinde Batı'nın siyasal ve kültürel çağrışımları vardır. Avrupa aydınlanma süreciyle bağlantılı olarak, Türkçede Batı kavramı da çağdaşlaşmanın içinde anlaşılmıştır. Osmanlı Devleti döneminde tebaayı oluşturan ve bir arada yaşadığımız Doğu Avrupa halkları, bu sürece, tıpkı Türkler gibi ancak XIX. yüzyıla doğru katıldıkları için, bu kapsamda büyük bir yer tutmaz. Nitekim yapılan çalışma ilerledikçe Fransızca başta olmak üzere İtalyanca, Almanca ve İngilizce gibi dillerden alıntıların daha çok olduğu görülmüştür. Böyle olmasına karşın, Batılılaşma sürecinden daha eski dönemlerden beri Türkçeye yerleşen Rumca ve Ermenice kökenli alıntılara da sözlükte yer verilmiştir.

  Sunuluş Düzeni

  Taranan söz madde başı olarak koyu dizilmiş, daha sonra bu sözün hangi dilden alındığı kısaltmalarla (Fr., İt., Alm., vb) gösterilmiştir. Ardından, kaynak dildeki özgün biçim verilmiştir.

  Bazı sözlerin birden çok anlamı vardır. Bunlar numaralandırılarak sıralanmış ve edebî eserlerden fişlenen örnek cümleler de söz konusu anlama bağlı olarak verilmiştir. Örneklerin alındığı eser adlarının kısaltması ve sayfa numaraları da örnek cümlenin ardından gösterilmiştir.

  Taranan metinlerde aynı alıntının birden fazla yazımı ile karşılaşıldığı durumlar da olmuştur. Bunlardan biri söylenişe bağlı ve Türkçede yaygınlaşmış biçimken, diğeri özgün yazıma dayanan bir örnek olabilmektedir. Edebî metinlerimize yansıyan her iki yazım da ayrı madde başları olarak gösterildi. Alıntının anlamı Türkçede yerleşik yaygın biçime verildi, diğeri cümlelerle örneklendirilerek yaygın biçime gönderildi.

absent Fr. absinthe Pelinle kokulandırılmış sert bir içki: § "Masaların üzerindeki bardakların birçoğu beyaz buzlu absent sularıyla buğulanıyor." -Ruşen Eşref Ünaydın, C. XII, 56.
absinthe Fr. absinthe Absent: § "Saniyen 'absinthe'den başlayıp konyağa kadar işretlerin envasına tiryaki olduğundan henüz inbisat edecek olan vücudunu yıkar, bitirir." -Ahmet Midhat Efendi, Paris'te Bir Türk, 434.

kaos Fr. chaos 1. Evrenin düzene girmeden önceki biçimden yoksun, uyumsuz ve karışık durumu: § "Kaosu kosmos yapan insan zekâsı, tecrübelerini ideolojilerde sergilemiş." -Cemil Meriç, Bu Ülke, 93. 2. mec. Karışıklık, kargaşa: § "Bu, kaosu bile bir düzene koymaya çalışmak alışkanlığından kaynaklanmakta." -Adalet Ağaoğlu, Başka Karşılaşmalar, 112.
chaos Fr. chaos Kaos1: § "Türkiye'de fikirler chaos (yaradılıştan önceki karışıklık) devresindedir." -Peyami Safa, Sosyalizm-Marksizm-Komünizm, 271.

robdöşambır Fr. robe de chambre Ev içinde giyilen üstlük: § "Tahir bir bere, arkasına bir robdöşambır giymişti." -Reşat Nuri Güntekin, Balıkesir Muhasebecisi, 66
ropdöşambr Fr. robe de chambre Robdöşambır:§ "Henüz vitrinlere düşmemiş naylon geceliği üzerine bürünüverdiği krepsatenden leylak renkli ropdöşambrıyla bilhassa mahmur ve düşünceli haliyle adeta güzeldi." -Refik Halid Karay, Kadınlar Tekkesi, 25
robe de chambre Fr. robe de chambre Robdöşambır: § "Elbisesini giymeyip arkasında robe de chambre ile oturmakta bulunmuş idi." -Ahmet Midhat Efendi, V, 338.

  Taranan örnek cümleler ise yazarların eserlerindeki özgün biçimleriyle verilmiştir. Burada Türk edebiyatının neredeyse son yüz yılı boyunca Ahmet Midhat'tan Orhan Pamuk'a kadar sıralanan taranmış metinlerimizde, dönemden döneme ve bazen yazardan yazara değişen yazım farklılıkları aynen korunmuştur. Yazarların eserlerindeki yazımların Türk Dil Kurumu Yazım Kılavuzu ile farklı olmasını bir çelişki olarak görmedik. Böylece bugün benimsenen ölçünlü yazım ile birleştirmek için kendimizde hak görmediğimiz yazarların bu kullanım farklılıklarının Türkçenin yazım tarihini araştıracaklar için yararlı olacağını da düşünüyoruz. Bu duruma şu cümleler örnek verilebilir:

bazen / bazan
§ "Öldürücü bir kalp aksesinin bazen saatlerce sürebileceğini gayet iyi biliyor." -Peyami Safa, Bir Tereddüdün Romanı, 18.
§ "İlk hümanistler kâtiptiler, kütüphaneciydiler, hocaydılar; bazan saraylı ve memur, bazan da hükümdar ve kilise prensi, yahut sitelerin ve sarayların büyük tacirleri." -Cemil Meriç, Kırk Ambar, 107;

kral / kıral
§ "Yunan masalının berberi gibi gidip kuyuya : "Kıral Midas'ın kulakları eşek kulağı!" diye bağırırdı." -Nurullah Ataç, Diyelim Söz Arasında, 25.
§ "Ermeni kralının kalesi var."-Yaşar Kemal, İnce Memed- 2, 102;

tamamıyla / tamamiyle
§ "Tuhaftır, metruk bir bahçeden tamamıyla siyahlar giymiş, yüzü tamamıyla siyah tülle örtülü, matemli bir kokana çıktı ve kedilere ciğer aldı." -Selim İleri, Hayal ve Istırap, 73.
§ "Kitap tamamiyle sübjektiftir."-Sabahattin Ali, Marko Paşa Yazıları ve Ötekiler, 68.


  Taranan Eserler

  Türk kültür ve edebiyat tarihinde Tanzimat'tan sonra gelişen Türk edebiyatının eserleri, çalışmamızda başlangıç noktası olmuştur. Tarama ve fişleme işlemlerimiz için Türkçe edebî eserler kaynak olarak kullanılmıştır. Şu ana kadar 87 yazarımızın 466 eseri fişlenmiştir. Bunlardan 46 yazarımızın (Adalet Ağaoğlu, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Midhat Efendi, Ahmet Rasim, Ahmet Vefik Paşa, Ali Seydi, Attila İlhan, Ayşe Kulin, Aziz Nesin, Buket Uzuner, Cemil Meriç, Elif Şafak, Enis Batur, Ferit Edgü, Fethi Naci, Füruzan, Haldun Taner, Halide Edip Adıvar, Halikarnas Balıkçısı, İnci Aral, Memduh Şevket Esendal, Nazım Hikmet Ran, Necip Fazıl Kısakürek, Nezihe Meriç, Nurullah Ataç, Oğuz Atay, Oğuz Özdeş, Orhan Pamuk, Peyami Safa, Pınar Kür, Refik Halid Karay, Reşat Nuri Güntekin, Ruşen Eşref Ünaydın, Sabahattin Ali, Sabahattin Eyüboğlu, Sami Paşazade Sezai, Selim İleri, Sevinç Çokum, Tahsin Yücel, Tarık Buğra, Tomris Uyar, Yahya Kemal Beyatlı, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yaşar Kemal, Yavuz Bülent Bakiler, Ziya Gökalp) 280 eserinin denetimi tamamlanmış ve sözlüğümüz şu andaki hâlini almıştır. Bunların dışında da eserlerin taranması ve işlenmesi sürmektedir.

  Bu sözlükte edebî eserlerimizde geçmiş Batı kökenli 5.321 söz ve bunların yer aldığı 25.530 örnek cümle bulunmaktadır.

  Bu sözlük, Prof. Dr. Şükrü Halûk AKALIN'ın başkanlığında, Prof. Dr. Recep TOPARLI,  Prof. Dr. Gürer GÜLSEVİN, Prof. Dr. Mustafa ÖNER, Prof. Dr. Erdoğan BOZ,  Doç. Dr. Hatice Şirin USER, Yrd. Doç. Dr. Özkan ÖZTEKTEN, Yrd. Doç. Dr. Özgür AY ve Arş. Grv. Mehmet Yasin KAYA'dan oluşan Türkçede Batı Kökenli Yabancı Kelimeler Sözlüğü Çalışma Grubu tarafından hazırlanmış, Prof. Dr. Şükrü Halûk AKALIN, Prof. Dr. Recep TOPARLI, Dr. Yücel DAĞLI ve Şefik Bilâl ÇAVUŞOĞLU tarafından ağ ortamına aktarılmıştır. 


  Katkı ve eleştirilerinizi katki@tdk.org.tr adresine bildirebilirsiniz.

Türk Dil Kurumu

12 Temmuz 2007 tarihinden itibaren 4,302,056 kez arama yapılmıştır.